![\"\"](\"https:\/\/mwieczorek.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/wokol.gif\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\nMimo \u017ce od \u015bmierci Zdzis\u0142awa Marchwickiego min\u0119\u0142o ju\u017c blisko 30 lat, bo powieszono go w ko\u0144cu 1976 roku, nied\u0142ugo po tym, jak 25 wrze\u015bnia S\u0105d Najwy\u017cszy postanowi\u0142 utrzyma\u0107 w mocy wyrok S\u0105du I instancji, historia Wampira z Zag\u0142\u0119bia nadal jest pisana. A w\u0142a\u015bnie jej \u201episaniu\u201d po\u015bwi\u0119cony jest ten tekst.<\/p>\n\n\n\n
Jest to studium przypadku ze wsp\u00f3\u0142czesnej historii kultury polskiej. Uprawiam pokrewn\u0105 Foulcaultowskiej \u201earcheologi\u0119\u201d i dlatego \u2013 id\u0105c tropami wyznaczonymi przez francuskiego filozofa w \u201eJa, Piotr Riviere\u2026\u201d (Foucault 2002) \u2013 traktuj\u0119 histori\u0119 Marchwickiego jako \u201edossier\u201d:<\/p>\n\n\n\n
\u201e[\u2026] chodzi tu o [\u2026] akta, [\u2026] o casus, spraw\u0119, o przypadek, o wydarzenie, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego i w zwi\u0105zku z kt\u00f3rym dosz\u0142o do konfrontacji dyskurs\u00f3w, r\u00f3\u017cnych co do \u017ar\u00f3d\u0142a, formy, organizacji i funkcji\u201d (Foucault 2002: 9).<\/p>\n\n\n\n
Interesuj\u0119 si\u0119 pami\u0119tnikiem Marchwickiego oraz sporami, dokumentami, \u015bwiadectwami uczestnik\u00f3w wydarze\u0144, publikacjami r\u00f3\u017cnego rodzaju (dziennikarskimi, kryminologicznymi, artystycznymi), ksi\u0105\u017ckami, filmami i stronami internetowymi, kt\u00f3rych jest szczeg\u00f3lnie du\u017co, poniewa\u017c w pytaniu o to\u017csamo\u015b\u0107 mordercy mie\u015bci si\u0119 pytanie o aspekty pami\u0119ci spo\u0142ecznej o \u201ezbrodni i zbrodniarzu\u201d, kt\u00f3ra zmieniaj\u0105c si\u0119, trwa. Moim celem jest zatem udzielenie odpowiedzi na pytanie, jak tworzy si\u0119 spo\u0142eczne wyobra\u017cenie mordercy oraz w jaki spos\u00f3b powstaje jego to\u017csamo\u015b\u0107. Poj\u0119cie dyskursu potrzebne jest mi, \u017ceby ukaza\u0107, \u017ce to\u017csamo\u015b\u0107 mo\u017ce mie\u0107 charakter narracyjny, mo\u017ce tworzy\u0107 si\u0119 razem z opowie\u015bci\u0105, kt\u00f3ra towarzyszy \u017cyciu cz\u0142owieka. Tekst ten ma charakter rozpoznawczy, dlatego nie roszcz\u0119 sobie pretensji do ogarni\u0119cia ca\u0142o\u015bci zagadnienia.<\/p>\n\n\n\n
Dwa zw\u0142aszcza sposoby m\u00f3wienia i powi\u0105zane z nimi formy pami\u0119ci s\u0105 charakterystyczne i do skrajnie odmiennych prowadz\u0105 wniosk\u00f3w, dlatego im po\u015bwi\u0119c\u0119 najwi\u0119cej czasu. Przedstawi\u0119 histori\u0119 Marchwickiego w wersji dziennikarskiej, kt\u00f3ra wyra\u017ca nieoficjaln\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i sensacyjn\u0105 wizj\u0119 los\u00f3w Wampira, oraz w wersji kryminologicznej, niejako oficjalnej, naukowej i obiektywnej. Z nich bowiem pami\u0119\u0107 spo\u0142eczna czerpie inspiracj\u0119. Dlatego te\u017c decyduj\u0119 si\u0119 na terminy \u201emorderca, morderstwo\u201d, bli\u017csze tej pami\u0119ci i jej formom, a nie \u201ezab\u00f3jca, zab\u00f3jstwo\u201d, cho\u0107 jak w swoim studium kryminologicznym \u201eZab\u00f3jstwa na tle seksualnym w Polsce\u201d podkre\u015bla Juliusz Leszczy\u0144ski \u201e[\u2026] morderstwo nie jest terminem naukowym z punktu widzenia nauk prawnych, prawid\u0142owym terminem jest zab\u00f3jstwo\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 106).<\/p>\n\n\n\n
Ale zaznaczy\u0107 trzeba, \u017ce w og\u00f3le nie podejmuj\u0119 problematyki dyskurs\u00f3w: medycznego i prawnego czy policyjnego. Dlatego, \u017ce spowodowa\u0142oby to znaczne wyd\u0142u\u017cenie tekstu, ale tak\u017ce dlatego, \u017ce dyskurs kryminologiczny po prostu zawiera elementy tych trzech dyskurs\u00f3w, mo\u017ce wi\u0119c s\u0142u\u017cy\u0107 za ich reprezentacj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Sprawa Marchwickiego jest wa\u017cna dlatego, \u017ce \u201e[\u2026] bez poznania przyczyn mechanizm\u00f3w, form, objaw\u00f3w i skutk\u00f3w zjawisk ocenianych <<w spo\u0142ecze\u0144stwach jako szkodliwe na podstawie nie zawsze u\u015bwiadomionego por\u00f3wnania ich do jakich\u015b norm (prawnych, moralnych, religijnych), czyli zjawisk \u201easpo\u0142ecznych\u201d, \u201ezjawisk nieprzystosowania spo\u0142ecznego\u201d [czy] spo\u0142ecznej dezorganizacji>> nie mo\u017cna w dostatecznie pog\u0142\u0119biony spos\u00f3b pozna\u0107 \u017cycia \u017cadnego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d (Kaczy\u0144ska 1994: 13).<\/p>\n\n\n\n
***<\/p>\n\n\n\n
Zanim przejd\u0119 do omawiania historii Zdzis\u0142awa Marchwickiego musz\u0119 zaznaczy\u0107, \u017ce przedmiotem mojego wyst\u0105pienia nie s\u0105 fakty, lecz opinie na ich temat, nie wydarzenia, lecz g\u0142\u00f3wnie spos\u00f3b ich przedstawiania. Wskazuj\u0119 na t\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119, dlatego, \u017ce nie zapominam, i\u017c m\u00f3wi\u0119 \u2013 po\u015brednio \u2013 o ludziach i ich tragediach. Jednak musz\u0119 znale\u017a\u0107 jaki\u015b punkt oparcia \u2013 miejsce, z kt\u00f3rego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 z dystansem. Trzeba tak post\u0105pi\u0107 tak\u017ce dlatego, \u017ce mordercy przynale\u017c\u0105 do \u015bwiata mit\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, a jak m\u00f3wi\u0142 Roland Barthes, badacz mitu zawsze stawia siebie poza spo\u0142eczno\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142prze\u017cywaj\u0105cych (Barthes 1970).<\/p>\n\n\n\n
***<\/p>\n\n\n\n
Morderstwo po polsku<\/p>\n\n\n\n
Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce dominuj\u0105cym sposobem m\u00f3wienia o mordercach jest dyskurs dziennikarski i zapewne ma on najwi\u0119kszy wp\u0142yw na wyobra\u017cenia spo\u0142eczne, ale te\u017c wydaje si\u0119 bardzo uzale\u017cniony od dyskursu kryminologicznego, z kt\u00f3rego czerpie s\u0142ownictwo i podstawowe koncepcje opisu, przekszta\u0142caj\u0105c je do swoich cel\u00f3w. Oto przyk\u0142ad, kt\u00f3ry nie tylko to ilustruje, ale wprowadza nas tak\u017ce w podstawowe informacje na temat zab\u00f3jstw w Polsce.<\/p>\n\n\n\n
\u201eW 1975 r. pope\u0142niono w Polsce 605 zab\u00f3jstw \u2013 pisze Barbara Pietkiewicz. W 1985 r. \u2013 671, w 1986 r. \u2013 480. Od 1990 r. liczba ta uleg\u0142a gwa\u0142townemu wzrostowi. W 1994 r. mamy ju\u017c 1160 zab\u00f3jstw. W rok p\u00f3\u017aniej \u2013 1134. W ostatnich latach liczba ta zn\u00f3w maleje. W 1997 r. zanotowano 1093 zab\u00f3jstw, w 1998 r. \u2013 1072. Najwi\u0119cej zab\u00f3jstw odnotowuje si\u0119 w Polsce p\u00f3\u0142nocnozachodniej, gdzie osiedli\u0142a si\u0119 ludno\u015b\u0107 z teren\u00f3w kresowych, gdzie przed wojn\u0105 notowano najwi\u0119cej zab\u00f3jstw, przewa\u017cnie na tle konflikt\u00f3w o ziemi\u0119. Po wojnie liczba zab\u00f3jstw w Polsce zmniejszy\u0142a si\u0119 wielokrotnie w stosunku do przedwojennej. Nie zmieni\u0142a si\u0119 tylko liczba zab\u00f3jstw na tle seksualnym.<\/p>\n\n\n\n
Statystyczny polski morderca ma 32 lata. Zabija zwykle m\u0142odszego od siebie. To przewa\u017cnie kawaler, rozwiedziony lub \u017cyj\u0105cy w konkubinacie. Legitymuje si\u0119 wykszta\u0142ceniem niepe\u0142nym podstawowym, podstawowym i przygotowaniem zawodowym szkolnym lub kursowym. Jednak co sz\u00f3sty nie ma wyuczonego zawodu\u201d (\u201ePolityka\u201d 1999 nr 29: 4).<\/p>\n\n\n\n
Seryjne zab\u00f3jstwa na tle seksualnym, jak te pope\u0142nione przez Wampira, zdarzaj\u0105 si\u0119 stosunkowo rzadko, stanowi\u0105 3,6 % og\u00f3\u0142u zab\u00f3jstw w Polsce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych czyn\u00f3w pope\u0142nia si\u0119 pod wp\u0142ywem alkoholu. 85 % zab\u00f3jc\u00f3w pi\u0142o regularnie alkohol, 68 % by\u0142o pijanych w trakcie zab\u00f3jstwa. Marchwicki tylko cz\u0119\u015bciowo pasuje do tego obrazu, mo\u017ce dlatego powsta\u0142a dziennikarska:<\/p>\n\n\n\n
Legenda o dobrym Zdzis\u0142awie.<\/p>\n\n\n\n
Dziennikarskie opowie\u015bci o seryjnych mordercach w Polsce przyjmuj\u0105 zasadniczo dwie wersje. Pierwsza stanowi proste odzwierciedlenie policyjnej, kryminalistycznej i kryminologicznej wizji \u015bwiata. Mordercy to przebieg\u0142e bestie \u015bcigane przez wymiar sprawiedliwo\u015bci. Warto przytoczy\u0107 tu fragment spisu tre\u015bci z ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra dobrze ilustruje cechy takiego \u201episania\u201d. Bogus\u0142aw Sygit w \u201eKto zabija cz\u0142owieka\u2026 Najg\u0142o\u015bniejsze procesy w powojennej Polsce\u201d (Sygit 1989) nada\u0142 kolejnym rozdzia\u0142om, opisuj\u0105cym s\u0142ynnych morderc\u00f3w tytu\u0142y, b\u0119d\u0105ce cytatami z ich wypowiedzi:<\/p>\n\n\n\n
o Karolu Kocie, \u201e<<\u2026 lubi\u0142em pi\u0107 ciep\u0142\u0105 krew i zabija\u0142em jak nikt inny\u2026>>\u201d, o Krzysztofie Plewie, \u201eP\u0119tlarzu\u201d, \u201e<<\u2026czemu nie spowodujesz mojej \u015bmierci, \u017cebym tym dziewczynom nie rzuca\u0142 ju\u017c p\u0119tli na szyj\u0119\u2026>>\u201d, o Pawle Tuchlinie, \u201eSkorpionie\u201d, \u201e<<\u2026wzi\u0105\u0142bym m\u0142otek i poszed\u0142bym stukn\u0105\u0107 jak\u0105\u015b fl\u0105derk\u0119\u2026>>\u201d. Wreszcie o Zdzis\u0142awie Marchwickiem, \u201eWampirze z Zag\u0142\u0119bia\u201d, \u201e<<\u2026 najbardziej podnieca\u0142a mnie krew mordowanych \u015al\u0105zaczek\u2026>>\u201d. W tej wersji przynale\u017cy on na r\u00f3wnych prawach do tego \u201eludzkiego bestiarium\u201d (Sygit 1989).<\/p>\n\n\n\n
Jednak w dominuj\u0105cej dzi\u015b wersji mitu Marchwicki jest ofiar\u0105 mordu s\u0105dowego, politycznym koz\u0142em ofiarnym, kt\u00f3ry musia\u0142 zosta\u0107 z\u0142o\u017cony na o\u0142tarzu spo\u0142ecznego strachu. Tak to widzi Maciej Pieprzyca w filmie dokumentalnym z 1999 r., zatytu\u0142owanym \u201eJestem morderc\u0105\u201d, podobnie przedstawiano t\u0119 spraw\u0119 we wcze\u015bniejszej, bo pochodz\u0105cej z 1993 r. ksi\u0105\u017cce \u201ePowr\u00f3t Wampira. Zdzis\u0142aw Marchwicki 20 lat p\u00f3\u017aniej: morderca czy ofiara?\u201d (Starza\u0142 1993). Jej autorka, Gra\u017cyna Starzak jako pierwsza \u2013 co mo\u017cna wi\u0105za\u0107 z prze\u0142omem politycznym 1989 r. \u2013 w tak wyra\u017any spos\u00f3b idzie tym tropem. Zgodnie z regu\u0142ami dziennikarstwa \u015bledczego ukazuje histori\u0119 morderstw, kt\u00f3rych dokonano na terenie Zag\u0142\u0119bia w latach 1964-1970 (14 zab\u00f3jstw, 6 usi\u0142owa\u0144), kt\u00f3re z powodu podobie\u0144stwa w\u0142\u0105czono do sprawy o kryptonimie \u201eAnna\u201d (od imienia pierwszej ofiary Wampira). Autorka kre\u015bli wyra\u017any obraz psychozy spo\u0142ecznej, kt\u00f3rej osobi\u015bcie do\u015bwiadczy\u0142a \u2013 ten w\u0105tek pojawia si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci opis\u00f3w sprawy Wampira z Zag\u0142\u0119bia. L\u0119k przed nim sprawia\u0142, i\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani wychodzili po wracaj\u0105ce z pracy kobiety, by odprowadza\u0107 je do dom\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Starzak podkre\u015bla, \u017ce sprawa by\u0142a precedensowa, naciski na milicj\u0119 liczne, efekty dzia\u0142aj\u0105cej przez kilka lat specjalnie powo\u0142anej do sprawy \u201eAnna\u201d grupy niewielkie, a proces mia\u0142 charakter poszlakowy. Wytypowano 13280 potencjalnych sprawc\u00f3w, opracowano hipotetyczny model cech fizycznych i psychicznych, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142y si\u0119 483 elementy, by drog\u0105 eliminacji doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce najbli\u017cszy temu modelowi jest w\u0142a\u015bnie Zdzis\u0142aw Marchwicki, kt\u00f3ry posiada\u0142 ich mniej ni\u017c 10 %. I tu zaczyna si\u0119 zasadniczy w\u0105tek, podj\u0119ty przez dziennikark\u0119. Autorka mno\u017cy w\u0105tpliwo\u015bci, wskazuje na niesp\u00f3jno\u015bci w akcie oskar\u017cenia, podkre\u015bla niejasne strony procesu, cytuje pytania oficer\u00f3w milicji, adwokat\u00f3w, os\u00f3b ze spraw\u0105 zwi\u0105zanych. Pisze m.in.: o chybionych dowodach, o wymuszaniu zezna\u0144, zar\u00f3wno samych oskar\u017conych, jak i \u015bwiadk\u00f3w, o w\u0105tpliwo\u015bciach, jakie budzi autentyczno\u015b\u0107 pami\u0119tnika Marchwickiego, o naciskach na obro\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli miesi\u0105c na zapoznanie si\u0119 z 140 tomami akt i innymi materia\u0142ami procesowymi. O tym, \u017ce Marchwicki sprawia\u0142 wra\u017cenie zaszczutego, zagubionego, gdy\u017c sp\u0119dzi\u0142 dwa lata na przes\u0142uchaniach. O politycznych naciskach wreszcie, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119, kiedy kolejn\u0105 ofiar\u0105 Wampira zosta\u0142a Jolanta Gierek, kuzynka Edwarda Gierka. M\u00f3wi o umys\u0142owym ub\u00f3stwie Marchwickiego, kt\u00f3ry zdaniem wielu nie by\u0142 zdolny do tak przemy\u015blnych i wyrafinowanych morderstw, kt\u00f3ry raz przyznawa\u0142 si\u0119 do winy, raz odwo\u0142ywa\u0142 zeznania. Wreszcie o Piotrze Olszowym, kt\u00f3ry zdaniem wielu bardziej pasowa\u0142 do kryminologicznego modelu seryjnego zab\u00f3jcy: by\u0142 alkoholikiem, cz\u0142owiekiem chorym psychicznie, zn\u0119ca\u0142 si\u0119 nad \u017con\u0105, i wreszcie, kt\u00f3ry po 10 dniach od ostatniego zab\u00f3jstwa dokonanego przez Wampira, zabi\u0142 \u017con\u0119, dzieci i te\u015bciow\u0105, a nast\u0119pnie pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. <\/p>\n\n\n\n
W dyskursie tu rozwini\u0119tym zwraca uwag\u0119 przede wszystkim nieufno\u015b\u0107 wobec PRL-u i jego instytucji. Pytanie o niewinno\u015b\u0107 Marchwickiego, kt\u00f3re zawiera tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki Starzak, jawi si\u0119 w tym kontek\u015bcie jako retoryczne. W ten spos\u00f3b powstaje \u201elegenda o dobrym Zdzis\u0142awie\u201d, kt\u00f3ry jest ofiar\u0105 aparatu pa\u0144stwowej przemocy i w ko\u0144cu bierze na siebie nie swoje winy.<\/p>\n\n\n\n
Urodzony morderca<\/p>\n\n\n\n
Diametralnie r\u00f3\u017cn\u0105 wersj\u0119 wydarze\u0144 przedstawia wspomniany ju\u017c Leszczy\u0144ski w swej kryminologicznej pracy \u201eZab\u00f3jstwa na tle seksualnym w Polsce\u201d z roku 1992. Jest to wersja oficjalna, pa\u0144stwowa. Jako szczeg\u00f3lna w dziejach polskiej przest\u0119pczo\u015bci sprawa Marchwickiego stanowi wa\u017cny temat rozwa\u017ca\u0144 polskiej kryminologii, (jako \u201e[\u2026] nauki o przest\u0119pstwie, przest\u0119pcach, o objawach i przyczynach przest\u0119pczo\u015bci i innych zwi\u0105zanych z ni\u0105 zjawiskach patologii spo\u0142ecznej oraz o metodach ich eliminacji\u201d (Kaczy\u0144ska 1994: 16)) i tak te\u017c zostaje przedstawiona.<\/p>\n\n\n\n
\u201eSprawa Zdzis\u0142awa Marchwickiego – najwi\u0119kszego w Polsce i jednego z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie zab\u00f3jc\u00f3w seksualnych – jest spraw\u0105 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem bez precedensu. Zosta\u0142a ona z tych wzgl\u0119d\u00f3w obszernie opracowana naukowo m.in. w pi\u0119ciotomowej pracy zbiorowej oraz w kilku specjalistycznych opracowaniach naukowych, a tak\u017ce zrelacjonowana w publicystyce prawniczej, sprawozdaniach sadowych i w pitawalach\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 88).<\/p>\n\n\n\n
Nast\u0119pnie autor opisuje, jak w okresie od 7 listopada 1964 r. do 4 marca 1970 r. na terenie Zag\u0142\u0119bia Wampir dokona\u0142 14 zab\u00f3jstw oraz 6 usi\u0142owa\u0144 zab\u00f3jstw. Okre\u015bla obszar dzia\u0142ania sprawcy, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 oko\u0142o 1000 km2 i by\u0142 zamieszkany przez ponadto 700000 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
\u201eG\u0119sta siec komunikacyjna, niew\u0105tpliwie dobra znajomo\u015b\u0107 terenu oraz szereg innych sprzyjaj\u0105cych sprawcy okoliczno\u015bci [\u2026] wp\u0142yn\u0119\u0142y na to, ze m\u00f3g\u0142 on dzia\u0142a\u0107 bezkarnie przez niemal pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 roku, budz\u0105c ogromny niepok\u00f3j i zagro\u017cenie spo\u0142eczne oraz staj\u0105c si\u0119 postrachem mieszka\u0144c\u00f3w Zag\u0142\u0119bia. Pow\u00adszechnie nazywano go <<Wampirem z Zag\u0142\u0119bia>>. Do walki z prze\u00adst\u0119pca zaanga\u017cowano ogromne si\u0142y milicyjne – ponad 1 200 funkcjonariuszy\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 88-89).<\/p>\n\n\n\n
Leszczy\u0144ski podkre\u015bla niezwyk\u0142e wysi\u0142ki organ\u00f3w \u015bcigania i ich harmonijn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Pisze te\u017c o powszechnej psychozie: \u201eLudno\u015b\u0107 uciek\u0142a si\u0119 do samoobrony. M\u0119\u017cowie, ojcowie i bracia kobiet eskortowali je w drodze do pracy i w czasie powrotu z pracy do domu\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 89).<\/p>\n\n\n\n
Autor podkre\u015bla wreszcie znaczenie wybitnych osi\u0105gni\u0119\u0107 kryminolog\u00f3w i innych specjalist\u00f3w, kt\u00f3ry zajmowali si\u0119 tworzeniem portretu psychologicznego zab\u00f3jcy. Wskazuje na ich znaczenie w osi\u0105gni\u0119ciu ko\u0144cowego sukcesu, z\u0142apania sprawcy. Organy \u015bcigania powo\u0142a\u0142y kilku bieg\u0142ych, kt\u00f3rzy wydali opinie o hipotetycznym sprawcy i nakre\u015blili jego psychologiczny portret.<\/p>\n\n\n\n
\u201eSprawdzono 13280 m\u0119\u017cczyzn i za pomoc\u0105 metody eliminacji wytypowano sprawce. W dniu 6 stycznia 1972 r. zosta\u0142 zatrzymany Zdzis\u0142aw Marchwicki. Nie pyta\u0142 o przyczyn\u0119 zatrzymania i wypowiedzia\u0142 jedno s\u0142owo: „nareszcie”. By\u0142 opanowany.<\/p>\n\n\n\n
[\u2026] Pierw\u00adsze zab\u00f3jstwo pope\u0142ni\u0142 w wieku 37 lat, a ostatnie w wieku 42 lat. Mia\u0142 168 cm wzrostu i charakterystyczny defekt oczu (oczopl\u0105s). By\u0142 niepozornym m\u0119\u017cczyzn\u0105, jednak dysponowa\u0142 du\u017c\u0105 si\u0142\u0105 fizyczna. Mia\u0142 pozytywna opinie zak\u0142adu pracy (pracownik zdyscyplinowa\u00adny, kole\u017ce\u0144ski, uczciwy). W rzeczywisto\u015bci dokonywa\u0142 kradzie\u017cy na szkod\u0119 zak\u0142adu pracy, lecz umia\u0142 si\u0119 maskowa\u0107\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 90).<\/p>\n\n\n\n
Jak wida\u0107 z opisu Leszczy\u0144skiego wy\u0142ania si\u0119 zupe\u0142nie inny obraz Marchwickiego: jego po\u017cycie ma\u0142\u017ce\u0144skie by\u0142o nieudane. By\u0142 alkoholikiem, kt\u00f3ry zn\u0119ca\u0142 si\u0119 nad rodzin\u0105.<\/p>\n\n\n\n
\u201eZ. Marchwicki by\u0142 cz\u0142owiekiem cichym, ma\u0142om\u00f3wnym, skrytym i nie\u015bmia\u0142ym, je\u015bli chodzi o zachowanie zewn\u0119trzne. W rzeczywisto\u015bci wykazywa\u0142 spryt, ostro\u017cno\u015b\u0107 i ogromn\u0105 odporno\u015b\u0107 psychiczn\u0105. Mia\u0142 trudno\u015bci w nawi\u0105zywaniu kontakt\u00f3w z kobietami. Mia\u0142 nieznaczn\u0105 wad\u0119 narz\u0105d\u00f3w p\u0142ciowych (spodziectwo). Okresowo lub stale przejawia\u0142 szereg zbocze\u0144 seksualnych: skrajny sadyzm, fetyszyzm, nekrofilie, kazirodztwo, homoseksualizm i sodomie. By\u0142 pobudliwy seksualnie, przy czym z czasem jego potencja zmala\u0142a. Utrzymuj\u0105c kontakty p\u0142ciowe z prostytutkami, zarazi\u0142 si\u0119 choroba weneryczna i by\u0142 leczony\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 91)<\/p>\n\n\n\n
Tak\u017ce zeznania Marchwickiego w trakcie procesu interpretowane s\u0105 inaczej. Autor uznaje, \u017ce Wampir ostatecznie przyzna\u0142 si\u0119 do winy, cho\u0107 nie poda\u0142 przekonuj\u0105cych motyw\u00f3w zbrodni, o kt\u00f3rych mo\u017cna jednak wnioskowa\u0107 na podstawie jego pami\u0119tnika. Podkre\u015bla, \u017ce Marchwicki nie by\u0142 chory psychicznie, cho\u0107 mia\u0142 odchylenia charakterologiczne, posiada\u0142 cechy psychopaty schizoidalnego, zimnego uczuciowo i pozbawionego wy\u017cszych uczu\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Natomiast koniec relacji Leszczy\u0144skiego ukazuje nam znaczenie przypadku Wampira z Zag\u0142\u0119bia dla polskich kryminolog\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n
\u201eSprawa Z. Marchwickiego nie mia\u0142a dotychczas precedensu. Jej wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 polega\u0142a nie tylko na du\u017cej liczbie \u015bmiertelnych ofiar i d\u0142ugim okresie dzia\u0142alno\u015bci sprawcy. Organy \u015bcigania zastosowa\u0142y w tej sprawie wszystkie dost\u0119pne \u015brodki w celu wykrycia sprawcy. [\u2026] Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142praca organ\u00f3w \u015bcigania z przedstawicielami nauki przynios\u0142a pozytywne rezultaty i przyczyni\u0142a si\u0119 do uj\u0119cia sprawcy\u201d (Leszczy\u0144ski 1991: 92).<\/p>\n\n\n\n
Wypada zacz\u0105\u0107 od spostrze\u017cenia, \u017ce w kryminologicznej wersji tej historii nie ma \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci co do meritum sprawy. Marchwicki by\u0142 zab\u00f3jc\u0105, a o dzia\u0142aniach instytucji pa\u0144stwowych m\u00f3wi si\u0119 tu nie tylko z szacunkiem, ale i pewn\u0105 fascynacj\u0105 i podziwem. Z samego opisu przypadku wida\u0107, \u017ce nie tylko sposoby m\u00f3wienia o mordercy s\u0105 inne, ale przede wszystkim inne s\u0105 cele. Chodzi tu bowiem o to, by poszczeg\u00f3lne przypadki potwierdza\u0142y kryminologiczn\u0105 wiedz\u0119. Tabele, statystyki, definicje, kt\u00f3rymi operuje si\u0119 w analizie zab\u00f3jstw na tle seksualnym w Polsce, s\u0142u\u017c\u0105 narzuceniu chaotycznej rzeczywisto\u015bci, takiej jak \u017cycie Wampira, obiektywizuj\u0105cego porz\u0105dku. Je\u015bli zatem Marchwicki jest sprawc\u0105 zbrodni, w jego opisie musi pojawi\u0107 si\u0119 szereg cech, kt\u00f3re tworz\u0105 sylwetk\u0119 zab\u00f3jcy. I rzeczywi\u015bcie pojawiaj\u0105 si\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna od razu zapyta\u0107, jakie funkcje pe\u0142ni wspomniany dyskurs? Po pierwsze oswaja przest\u0119pcz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, nazywa j\u0105, porz\u0105dkuje; po drugie \u2013 daje sankcj\u0119: je\u015bli mo\u017cna przypisa\u0107 Marchwickiego okre\u015blone cechy, musi by\u0107 zab\u00f3jc\u0105, cho\u0107by nie by\u0142o na to bezpo\u015brednich dowod\u00f3w. Musi by\u0107 urodzonym morderc\u0105. Racjonalno\u015b\u0107 bywa nieub\u0142agana, wytwarza kody, wyobra\u017cenia, stygmatyzuje.<\/p>\n\n\n\n
Wystarczy przypomnie\u0107 pierwsz\u0105 z typologii \u201ecriminal ne\u201d, \u017ceby u\u015bwiadomi\u0107 sobie, jak ta kulturowa konwencja szybko si\u0119 \u201enaturalizuje\u201d, zmienia w oczywisto\u015b\u0107. Cesare Lombroso w wydanej w 1876 r. pracy \u201eCz\u0142owiek przest\u0119pca\u201d \u2013 jeszcze naiwnie i jednostronnie \u2013 stygmatyzowa\u0142 w ten spos\u00f3b ludzi. By\u0142 psychiatr\u0105, lekarzem wi\u0119ziennym, wreszcie profesorem medycyny s\u0105dowej w uniwersytecie tury\u0144skim. W jego modelu wystarczy\u0142o 5 cech spo\u015br\u00f3d wymienionych, \u017ceby by\u0107 urodzonym przest\u0119pc\u0105: \u201e1. Nietypowy rozmiar lub kszta\u0142t g\u0142owy, 2. Nietypowo\u015b\u0107 oczu, 3. Asymetria twarzy, 4. Powi\u0119kszona szcz\u0119ka i ko\u015bci policzkowe, 5. Uszy zbyt du\u017ce, zbyt ma\u0142e lub odstaj\u0105ce, 6. Nos przekrzywiony, zadarty lub sp\u0142aszczony, typowy dla z\u0142odziei, albo orli lub w kszta\u0142cie dzioba \u2013 typowy dla morderc\u00f3w, 7. Wargi wydatne i mi\u0119siste, 8. Nietypowe podniebienie, 9. Nieprawid\u0142owe uz\u0119bienie, 10. Podbr\u00f3dek zbyt d\u0142ugi, zbyt kr\u00f3tki lub za p\u0142aski, 11. Nadmiar zmarszczek, 12. W\u0142osy g\u0119ste, kt\u00f3re s\u0105 cz\u0119sto czarne i k\u0119dzierzawe, 13. Rzadka broda u m\u0119\u017cczyzn oraz nadmierne ow\u0142osienie u kobiet, 14. Nadmiernie d\u0142ugie r\u0119ce, 15. Cofni\u0119te czo\u0142o, 16. Ciemna karnacja\u201d (cyt. za: Binczycka-Anholcer 2003: 45).<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie ta naiwna XIX-wieczna antropologia bardzo odleg\u0142a jest od praktyki kryminologicznej, tylko czy nie opiera si\u0119 na tej samej zasadzie. A poza tym, czy Marchwicki nie pasowa\u0142 do tego tradycyjnego modelu przest\u0119pcy, kt\u00f3ry przecie\u017c g\u0142\u0119boko tkwi w wyobra\u017ceniach spo\u0142ecznych?<\/p>\n\n\n\n
Nale\u017cy przywo\u0142a\u0107 wymian\u0119 s\u0142\u00f3w mi\u0119dzy Marchwickim a s\u0119dzi\u0105, prowadz\u0105cym jego spraw\u0119, by u\u015bwiadomi\u0107 sobie, jak te kryminologiczne stygmatyzacje s\u0105 silne i jak bardzo warunkuj\u0105 widzenie przest\u0119pcy. Paradoks tkwi w tym, \u017ce poni\u017cszy dialog dla Leszczy\u0144skiego jest dowodem winy Marchwickiego, wed\u0142ug Starzak \u015bwiadczy o jego niewinno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
\u201eS\u0119dzia: Co oskar\u017cony chce powiedzie\u0107 s\u0105dowi w swoim ostatnim s\u0142owie?<\/p>\n\n\n\n
Marchwicki: C\u00f3\u017c ja mog\u0119 powiedzie\u0107… Trzeba w ko\u0144cu zako\u0144czy\u0107 ten proces. Zrobiono ze mnie ofiar\u0119. Tam, gdzie mam i\u015b\u0107, p\u00f3jd\u0119. \u017ba\u0142uj\u0119, \u017ce tak si\u0119 sta\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
– Co si\u0119 sta\u0142o?<\/p>\n\n\n\n
– No, mnie si\u0119 wydaje, \u017ce pozabija\u0142em te kobiety.<\/p>\n\n\n\n
– Co oskar\u017cony chce przez to powiedzie\u0107?<\/p>\n\n\n\n
– W ko\u0144cu zaprowad\u017acie mnie tam, gdzie moje miejsce, bo ani tak, ani tak. Najwy\u017cszy s\u0105dzie, ja za g\u0142upi jestem na takie rzeczy. Trzeba to ko\u0144czy\u0107, po co m\u0119czy\u0107 wysoki s\u0105d. Zawie\u017acie mnie tam, gdzie mam i\u015b\u0107…<\/p>\n\n\n\n
– Ale dlaczego?<\/p>\n\n\n\n
– Tam, gdzie mam odpocz\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n
– Ale dlaczego?<\/p>\n\n\n\n
– Co wysoki s\u0105d ma si\u0119 ze mn\u0105 m\u0119czy\u0107. Boje si\u0119, ale co zrobi\u0107…<\/p>\n\n\n\n
– Czego oskar\u017cony si\u0119 boi, co wewn\u0119trznie odczuwa?<\/p>\n\n\n\n
– Ja na to nie umiem odpowiedzie\u0107. Z tego, co tu m\u00f3wili\u015bcie, wynika, \u017ce sta\u0142em si\u0119 morderc\u0105. Z tego splotu mojego \u017cycia…<\/p>\n\n\n\n
– To znaczy, \u017ce oskar\u017cony przyznaje si\u0119 do zab\u00f3jstwa kobiet?<\/p>\n\n\n\n
– Wysoki, najwy\u017cszy s\u0105dzie, w zasadzie przyznaje si\u0119…<\/p>\n\n\n\n
– No, to do czego oskar\u017cony si\u0119 przyznaje?<\/p>\n\n\n\n
– No, do zab\u00f3jstwa kobiet.<\/p>\n\n\n\n
– A ile ich by\u0142o?<\/p>\n\n\n\n
– Mo\u017ce 20, mo\u017ce 26, ja tam nie wiem. Ja jestem tylko marnym prochem. By\u0142em cz\u0142owiekiem prostym…<\/p>\n\n\n\n
– Ale co z tymi zab\u00f3jstwami, o kt\u00f3rych oskar\u017cony m\u00f3wi\u0142? Kto jest w ko\u0144cu sprawca?<\/p>\n\n\n\n
– No ja najwy\u017cszy s\u0105dzie. Nie mam nic wi\u0119cej do powiedzenia.<\/p>\n\n\n\n
– A ostatnie zab\u00f3jstwo kt\u00f3re by\u0142o?<\/p>\n\n\n\n
– Ja nie wiem. Bardzo dzi\u0119kuj\u0119 najwy\u017cszemu s\u0105dowi. Ja nie umiem na takie pytania odpowiada\u0107. Prosi\u0142bym, aby mnie za\u00adprowadzono tam, gdzie mam i\u015b\u0107. Z tego, co s\u0142ysza\u0142em na tej sali, to jestem winny\u2026\u201d (cyt. za: Starzak 1993: 16-17).<\/p>\n\n\n\n
Pami\u0119tnik Wampira<\/p>\n\n\n\n
Pami\u0119tnik Marchwickiego jest jednocze\u015bnie fascynuj\u0105cy i dramatycznie nudny. Od wspomnie\u0144 seryjnego zab\u00f3jcy \u2013 w spos\u00f3b nie do ko\u0144ca u\u015bwiadomiony \u2013 oczekujemy niezwyk\u0142ych wypowiedzi, ale przede wszystkim wyja\u015bnie\u0144, kt\u00f3rych tu nie znajdziemy.<\/p>\n\n\n\n
Marchwicki pisze sw\u00f3j pami\u0119tnik bardzo p\u00f3\u017ano, ju\u017c pod koniec ca\u0142ego procesu, zm\u0119czony, znudzony i zniech\u0119cony, co dobrze wida\u0107 w tek\u015bcie. Najciekawsza jest jednak jego przemiana, wyra\u017anie bowiem wida\u0107, jak jego \u015bwiadomo\u015b\u0107 zosta\u0142a przekszta\u0142cona, jak bardzo g\u0142\u0119boko przejmuje wszystkie sposoby m\u00f3wienia, kt\u00f3re go otacza\u0142y i kt\u00f3rymi zosta\u0142 przyt\u0142oczony \u2013 policyjno-kryminalny, prawniczo-s\u0105dowy, medyczno-psychiatryczny. To zapewne dlatego \u2013 jak twierdzi\u0142o wiele os\u00f3b \u2013 sprawia\u0142 wra\u017cenie chorego, rozbitego, by tak rzec \u2013 zdezintegrowanego.<\/p>\n\n\n\n
Po co pisze ten pami\u0119tnik? Mo\u017ce po to, \u017ceby zadowoli\u0107 osoby, kt\u00f3re nad nim przez dwa lata pracowa\u0142y. Ju\u017c wie, co zrobi\u0142 i wie, co go czeka. Pisze d\u0142ugo, namawiany przez wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ania, kt\u00f3ry prawdopodobnie dzia\u0142a\u0142 na zlecenie \u015bledczych, po wielu miesi\u0105cach \u015bledztwa. Jest got\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
G\u0142\u00f3wne pytanie, jakie trzeba postawi\u0107, dotyczy to\u017csamo\u015bci Marchwickiego i brzmi ono: jako kogo widzi siebie Marchwicki?<\/p>\n\n\n\n
\u201eJa Marchwicki Zdzis\u0142aw opisuj\u0119 swoje \u017cycie i zaczne od tego \u017ce urodzi\u0142em si\u0119 w D\u0105browie g\u00f3rniczej dnia 18.10.1927 a wi\u0119c, jako m\u0142ody ch\u0142opiec chodzi\u0142em do szko\u0142y podstawowej w B\u0119dzinie, nauka niesz\u0142a mi dobrze, a w\u0142a\u015bciwie to uczy\u0142em si\u0119 bardzo s\u0142abo i chyba dlatego \u017ce chodzi\u0142em na wagary i ogl\u0105da\u0142em si\u0119 za dziewczynkami za nie pos\u0142usze\u0144stwo ucznia, dla zawstydzenia go nauczyciel czy nauczycielka stosowali tak\u0105 kar\u0119 \u017ce sadzali nas z dziewczynkami. Ja nie uwa\u017ca\u0142em tego za kar\u0119, raczej by\u0142em zadowolony z tego. Gdy siedzia\u0142em z dziewczynk\u0105 nie by\u0142em zainteresowany lekcjami a t\u0105 z kt\u00f3r\u0105 siedzia\u0142em. Cz\u0119sto zdarza\u0142o mi si\u0119 \u017ce na przerwie chodzi\u0142em do ubikacji bawi\u0142em si\u0119 cz\u0142onkiem. Kiedy zacz\u0119\u0142a si\u0119 wojna wywieziono mnie do Niemiec na prace przymusowe. Tam pierwszy raz mia\u0142em stosunek z kobiet\u0105 starsz\u0105 odemnie – m\u0119\u017catk\u0105, mia\u0142a ona na imi\u0119 Ema\u201d (Starzak 1993: 55-56).<\/p>\n\n\n\n
Jego narracja jest ch\u0142odna, ale wynika to raczej z nieudolno\u015bci ni\u017c z cech charakteru. Ma olbrzymie k\u0142opoty z ortografi\u0105, z podzia\u0142em tekstu na zdania, przeskakuje z tematu na temat. Wida\u0107 ju\u017c na podstawie tego fragmentu, \u017ce sko\u0144czy\u0142 zaledwie 4 klasy. Nie mo\u017ce te\u017c zapanowa\u0107 nad chronologi\u0105 swej opowie\u015bci, rz\u0105dzi ni\u0105 porz\u0105dek nie czasowy, lecz problemowy. Od razu te\u017c przechodzi do opowiadania o swoim \u017cyciu seksualnym, w ko\u0144cu wie, \u017ce potencjalnego odbiorc\u0119 zawsze to \u017cywo interesowa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
\u201eKt\u00f3rego\u015b dnia, podczas pracy Ema zaproponowa\u0142a mi abym poszed\u0142 z ni\u0105 na g\u00f3re domu kt\u00f3rego mieszka\u0142em. – Zaproponowa\u0142a mi z tosunek, odby\u0142 on si\u0119 tak \u017ce Ema sama wyj\u0119\u0142a mi cz\u0142onka i sama sobie w\u0142o\u017cy\u0142a a dalej to odbywa\u0142o si\u0119 tak jak, wdalszym, wka\u017cdym z tosunku\u201d (Starzak 1993: 56).<\/p>\n\n\n\n
Jego samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 jest bardzo nik\u0142a. Potrafi opisa\u0107 siebie tylko od zewn\u0105trz: \u201echodzi\u0142em, bawi\u0142em si\u0119, zaproponowa\u0142a mi\u201d, nie potrafi powiedzie\u0107, co w tym czasie czu\u0142 czy my\u015bla\u0142. Nie jest zdolny \u2013 a przecie\u017c m\u00f3wimy o pami\u0119tniku \u2013 do najbardziej elementarnej introspekcji. Nawet wojna nie sk\u0142ania go do refleksji.<\/p>\n\n\n\n
\u201eW dalszym ci\u0105gu by\u0142em przy tym zamiarze aby z prubowa\u0107 z tosunku z krow\u0105 okazja taka natrafi\u0142a si\u0119 i odby\u0142em z tosunek z krow\u0105. Wygl\u0105da\u0142o to tak jakby z kobiet\u0105, tyle \u017ce musia\u0142em sta\u0107 na zto\u0142ku i by\u0142o mi troch\u0119 nie wygodnie. Odbywa\u0142o to si\u0119 tak. Wesz\u0142em na sto\u0142ek ogon wzio\u0142em na bok wyjo\u0142em sobie cz\u0142onka i w\u0142o\u017cy\u0142em cz\u0142onka do pochwy i rusza\u0142em ty\u0142kiem dot\u0105d dopuki si\u0119 nie z pu\u015bci\u0142em.\u201d I dalej: \u201e[\u2026] w po\u0142owie [drugiego] z tosunku przy\u0142apa\u0142a mnie Gaborka podesz\u0142a do mnie bli\u017cej i wyzywa\u0142a mnie Ty \u015bwinio. Ja j\u0105 wyzywa\u0142em ty ztara kurwo ty szmato. Za te s\u0142owa kt\u00f3rym j\u0105 obrzuci\u0142em Gaborka wyzywa\u0142a mnie wdalszym ci\u0105gu ty \u015bwi\u0144ski \u0142bie, ty \u015blepy komandorze. Po tej k\u0142utni uciek\u0142em z pola i uda\u0142em si\u0119 z pola i uda\u0142em si\u0119 do domu.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Opisy prze\u017cy\u0107 erotycznych s\u0105 beznami\u0119tne, troch\u0119 jakby wstydliwe, a pobyt na gestapo, gdzie zosta\u0142 pobity za stosunek z krow\u0105, traktuje jako kar\u0119 adekwatn\u0105 do przewiny.<\/p>\n\n\n\n
\u201e[\u2026] w tysi\u0105c dziewie\u0144set 56 w zio\u0142em \u015blub cywilny w dwa lata p\u00f3\u017aniej ko\u015bcielny, \u017cycie z \u017con\u0105 uk\u0142ada\u0142o mi si\u0119 nie pomy\u015blnie \u017cona i ja byli\u015bmy nerwowi i zbyle czego wybucha\u0142y k\u0142utnie, naprzyk\u0142ad z braku pieni\u0119dzy \u017ce ma\u0142o m\u00f3wi\u0142em do niej, i wreszcie \u017ce s\u0142aby by\u0142em w sprawach seksualnych z tego ostatniego powodu \u017cona puszcza\u0142a si\u0119 z tej przyczyny wybucha\u0142a granda.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Tak\u017ce pocz\u0105tki \u017cycia rodzinnego, \u015blub, narodziny dzieci, po prostu relacjonuje. Cho\u0107 wie, \u017ce powinien napisa\u0107 co\u015b o k\u0142opotach z po\u017cyciem ma\u0142\u017ce\u0144skim, ale tu tak\u017ce przejawia zastanawiaj\u0105cy brak samo\u015bwiadomo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
\u201ePo takiej roz\u0142\u0105ce wraca\u0142em do \u017cony poniewa\u017c na uwadze mia\u0142em dzieci, cz\u0119sto bywa\u0142o tak \u017ce odbywa\u0142em stosunki z \u017con\u0105 mia\u0142em w czasie miesi\u0105czki lubia\u0142em w tym czasie liza\u0107 na\u017c\u0105dy rodcze.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Tych stosunk\u00f3w w trakcie miesi\u0105czki wstydzi si\u0119, ale te\u017c seks oralny, kt\u00f3ry mu si\u0119 z tym kojarzy, wydaje mu si\u0119 r\u00f3wnie grzeszny. Bardziej osobisty ton pojawia si\u0119 przy zdaniach po\u015bwi\u0119conych Helenie, kochance Marchwickiego.<\/p>\n\n\n\n
\u201eKiedy by\u0142em u ojca pozna\u0142em tam kobiete kt\u00f3ra u ojca naprawia\u0142a buty ta kobieta mia\u0142a na imi\u0119 Helena w tym czasie pok\u0142uciem si\u0119 z \u017con\u0105 i \u017cy\u0142em z Helen\u0105 z ni\u0105 r\u00f3wnie\u017c odbywa\u0142em z tosunki w czasie miesi\u0105czki i r\u00f3wnie\u017c jej pr\u00f3bowa\u0142em liza\u0107 narz\u0105dy rodcze robili\u015bmy to w zajemno\u015bci\u0105, Chelena kocha si\u0119 we mnie by\u0142a ogromnie zadowolona z mojej mi\u0142o\u015bci ja j\u0105 te\u017c kocha\u0142em i mimo tego jaka\u015b si\u0142a ci\u0105gn\u0119\u0142a mnie do \u017cony widocznie \u017cone wi\u0119cej kocha\u0142em jak Helene.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Fragment o Helenie jest zadziwiaj\u0105cy, dotyczy bowiem uczucia, kt\u00f3re samemu Marchwickiemu wydaje si\u0119 wyj\u0105tkowe. Ale pami\u0119ta o tym, czego musia\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107 od psycholog\u00f3w s\u0105dowych, \u017ce to jego relacje z \u017con\u0105 jako niepoprawne s\u0105 istotne. Ciekawe przy tym, \u017ce gdy ma m\u00f3wi\u0107 o swoich k\u0142opotach ma\u0142\u017ce\u0144skich, wstawia zdania, kt\u00f3re wyra\u017anie nie nale\u017c\u0105 do jego sposobu m\u00f3wienia: \u201eBo przecie\u017c dzie\u0107mi nie interesowa\u0142em [si\u0119].\u201d Wyra\u017anie te\u017c oddziela swoje \u201ezboczenia\u201d od dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re sam czyni\u0142 ze z\u0142\u0105 intencj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Naiwny jest ten jego katalog ma\u0142\u017ce\u0144skich nieprawo\u015bci:<\/p>\n\n\n\n
\u201eA teraz powracam do starszych lat ja rzeczywi\u015bcie nie by\u0142em dobrym ojcem i m\u0119\u017cem dla \u017cony. [\u2026] czasami \u017cona mnie prosi\u0142a abym [\u2026] pom\u00f3g\u0142 jej zprz\u0105ta\u0107 to pozprz\u0105ta\u0142em byle jak a kiedy prosi\u0142a abym umy\u0142 jej pod\u0142oge to umy\u0142em ale co drug\u0105 desk\u0119 a te\u017c nie dok\u0142adnie, \u017cona ztym mi si\u0119 [nie] podoba\u0142a, \u017ce lubia\u0142a si\u0119 awanturowa\u0107 a ja lubi\u0142em i lubi\u0119 zpokuj i ma\u0142o sie odzywa\u0142em do \u017cony i dzieci.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Wyra\u017an\u0105 cezur\u0105 w tek\u015bcie jest moment, w kt\u00f3rym Marchwicki zaczyna opisywa\u0107 swe zbrodnie. Zmienia si\u0119 styl, Marchwicki wtedy wie, jak i o czym ma m\u00f3wi\u0107. Czy to dow\u00f3d na nieautentyczno\u015b\u0107 pami\u0119tnika? Nie s\u0105dz\u0119, mo\u017ce od tego momentu powtarza to, co m\u00f3wiono w \u015bledztwie. Zreszt\u0105 w pami\u0119tniku przyznaje si\u0119 do wielu zab\u00f3jstw, kt\u00f3rych mu nie zarzucano i o kt\u00f3rych nie ma mowy w akcie oskar\u017cenia, a te wcze\u015bniejsze \u201ezab\u00f3jstwa\u201d opisuje wed\u0142ug tego samego schematu jak zab\u00f3jstwa, kt\u00f3rych dotyczy\u0142a sprawa o kryptonimie \u201eAnna\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Zaczyna od 1951 r., a pierwsze z seryjnych zab\u00f3jstw mia\u0142o miejsce w 1961 r. Dopiero od tej chwili wie, co i jak ma pisa\u0107, ale jednocze\u015bnie jego opisy staj\u0105 si\u0119 karykaturalnie schematyczne, w kilku miejscach pisze niemal tymi samymi s\u0142owami:<\/p>\n\n\n\n
\u201eNapad\u0142em tam kobiet\u0119 bij\u0105c j\u0105 pr\u0119tem metalowym po g\u0142owie jak zawsze zdjo\u0142em jej majtki pobawi\u0142em si\u0119 jej przyrodzeniem i zabra\u0142em jej pieni\u0105dze [\u2026]\u201d<\/p>\n\n\n\n
Wydaje si\u0119, \u017ce od pocz\u0105tku opis\u00f3w zbrodni uwyra\u017ania si\u0119 adresat pami\u0119tnika, kt\u00f3rym staje si\u0119 uog\u00f3lniony policyjno-kryminalny, medyczno-psychiatryczny, prawniczy odbiorca. Tekst staje si\u0119 sp\u00f3jniejszy, bo nadawca zna kod, kt\u00f3rego u\u017cywaj\u0105 odbiorcy (pozna\u0142 go podczas dwuletniego intensywnego \u015bledztwa).<\/p>\n\n\n\n
\u201eNast\u0119pnego zab\u00f3jstwa dokona\u0142em w \u0141agiszy w 1965 r pojecha\u0142em tam samochodem po wyj\u015bciu uda\u0142em si\u0119 pieszo na teren gdzie nie by\u0142o zabudowa\u0144 z potka\u0142em tam kobiete kt\u00f3ra sz\u0142a przedemn\u0105 liczy\u0142a ona gdzie\u015b oko\u0142o 40 lat napad\u0142em j\u0105 uderzy\u0142em j\u0105 kilka razy odby\u0142em z ni\u0105 stosunek zabra\u0142em jej pier\u015bcionek i oddali\u0142em si\u0119, siad\u0142em w a\u0142tobus i pojecha\u0142em do domu w par\u0119 dni potem zprzeda\u0142em obr\u0105czk\u0119 pier\u015bcionek nieznajomemu na jarmarku.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Zastanawiaj\u0105ce jest, \u017ce opis zab\u00f3jstw, o kt\u00f3re go oskar\u017cono zasadniczo nie r\u00f3\u017cni si\u0119, ani poziomem emocji, ani sposobem narracji, od poprzednich, tyle \u017ce Marchwicki zna wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Schematyzm opisu pozostaje ten sam.<\/p>\n\n\n\n
Dlatego najciekawszym fragmentem tekstu jest jego ko\u0144cowa partia, w kt\u00f3rej Marchwicki po raz pierwszy pr\u00f3buje dokonywa\u0107 jakiej\u015b autoanalizy, cho\u0107 i tu przewag\u0119 ma opis konkretnych wydarze\u0144, a nie uczu\u0107, prze\u017cy\u0107, my\u015bli.<\/p>\n\n\n\n
\u201eOpisa\u0142em ca\u0142e swoje \u017cycie i wydaje mi si\u0119 \u017ce wszystkie, zosta\u0142em aresztowany w tej zprawie aresztowano mnie kiedy szed\u0142em do pracy w godz. rannych i zawieziono mnie do komendy w Katowicach przedstawiono mi zarzut o zabujstwa [\u2026]. Przestawiono mi zarzut o zabujstwa kobiet kt\u00f3re opisywa\u0142em do zabujstw tych si\u0119 nie przyznawa\u0142em dlatego \u017ce si\u0119 ba\u0142em nie przyzna\u0142em si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na zprawie.[\u2026]<\/p>\n\n\n\n
[\u2026] ja nie przyznawa\u0142em si\u0119 do zab\u00f3jstw dopiero przy samym ko\u0144cu nie wytrzyma\u0142em nerwowo i podnios\u0142em si\u0119 i powiedzia\u0142em przyznaje si\u0119 do zab\u00f3jstw jestem morderc\u0105 i to wielkim zabi\u0142em 20 a mo\u017ce 26 dok\u0142adnie nie pami\u0119tam i prosze mnie tam pos\u0142a\u0107 gdzie mam i\u015b\u0107 chocia\u017c bardzo tego si\u0119 boje po przes\u0142uchaniu wszystkich \u015bwiadk\u00f3w wymierzono wszystkim wyroki [\u2026] brat Janek i ja zostali\u015bmy zkazani na kare \u015bmierci i wstosunku do tego my\u015bla\u0142em \u017ce dostane 25 lat a w najgorszym wypadku jak\u0105\u015b tam kar\u0119 \u015bmierci w stosunku do tego my\u015bla\u0142em \u017ce napisze do rady pa\u0144stwa i u\u0142askawi\u0105 mnie i \u017ce kiedy\u015b jeszcze wyjde, zaraz po zprawie nie pisa\u0142em do rady pa\u0144stwa poniewa\u017c nie wiedzia\u0142em jak to umotywowa\u0107 [\u2026] wyg\u0142upia\u0142em [si\u0119] a robi\u0142em to dlatego \u017ce chcia\u0142em i nie chcia\u0142em \u017ceby mnie powiesili przed takim zdecydowaniem na \u015bmier\u0107 zawsze my\u015bla\u0142em ile jest warte moje \u017cycie i ile krzywdy ludziom i rodzinie narobi\u0142em wtak paskudny zposub mam odej\u015b\u0107 z tego \u015bwiata kiedy dosz\u0142em do tej my\u015bli dzia\u0142o si\u0119 co\u015b nie zrozumia\u0142ego i nie umie tego opisa\u0107 wtenczas wstawa\u0142em kl\u0119ka\u0142em wten z posub \u017cegna\u0142em si\u0119 ze \u015bwiatem pacie\u017ca nie m\u00f3wi\u0142em bo nie umie, kiedy kl\u0119cza\u0142em co\u015b mi m\u00f3wi\u0142o do ucha \u017cebym si\u0119 zdecydowa\u0142 i\u015b\u0107 na du\u0142 i mimo \u017ce si\u0119 ba\u0142em to jednak ta dziwna si\u0142a zmusza\u0142a mnie do tego przypominam sobie \u017ce kiedy\u015b w nocy prosi\u0142em aby mnie wyprowadzono tego dnia samego.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Dopiero tu ods\u0142ania si\u0119 sytuacja Marchwickiego. Jaka jest jego to\u017csamo\u015b\u0107? Po ca\u0142ej tej opowie\u015bci, Marchwicki widzi siebie jako zab\u00f3jc\u0119, jako Wampira. Wie, a mo\u017ce raczej czuje, \u017ce musi by\u0107 morderc\u0105.<\/p>\n\n\n\n
\u201eAle nie tylko to by\u0142o powodem bo przecie\u017c by\u0142em i jestem zboczony. Ju\u017c wm\u0142odym wieku odczuwa\u0142em poci\u0105g do zpraw seksualnych wiadome jest z mojego pami\u0119tnika \u017ce jestem nie \u015bmia\u0142y i zaspakaja\u0142em zwoje potrzeby poprzez onanizowanie si\u0119 swojego zaspokojenia seksualnego szuka\u0142em w stosunku z krow\u0105 oraz z kur\u0105. Do z tosunku z kur\u0105 nie dosz\u0142o bo mi si\u0119 to nie udawa\u0142o poprostu.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, \u017ce Marchwicki opisuje siebie jak ci ledwopi\u015bmienni ch\u0142opi z azjatyckiej cz\u0119\u015bci ZSRR z bada\u0144 \u0141urii, kt\u00f3rzy na pytanie, jakim jeste\u015b cz\u0142owiekiem odpowiadali opisami konkretnych dzia\u0142a\u0144 i czynno\u015bci, kt\u00f3re ostatnio wykonywali lub odsy\u0142ali do innych, m\u00f3wi\u0105c: je\u015bli chcesz wiedzie\u0107, jaki jestem \u2013 zapytaj innych. Oni wiedz\u0105 lepiej ni\u017c ja sam.<\/p>\n\n\n\n
\u201eOpisa\u0142em ca\u0142e zwoje \u017cycie i wydaje mi si\u0119 \u017ce i wszystkie przezt\u0119pstwa. Trudno mi by\u0142o opisywa\u0107 to ale jako\u015b sobie poradzi\u0142em i natym pragne zako\u0144czy\u0107 takimi oto s\u0142owami i wszyscy ci kturzy b\u0119d\u0105 czytali ten pami\u0119tnik niech wiedz\u0105 \u017ce nie warto jest zabija\u0107 te cierpienia kt\u00f3re ja przechodze uniknie jedynie ten kto b\u0119dzie przestrzega\u0142 pi\u0105tego przykazania Bo\u017cego.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Autor pami\u0119tnika doszed\u0142 do ko\u0144ca swej drogi, skoro podpisuje sw\u00f3j pami\u0119tnik: \u201eMarchwicki Zdzis\u0142aw wampir Zag\u0142\u0119bia.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Zadawano sobie \u2013 jak ju\u017c wspomnia\u0142em \u2013 pytanie, czy pami\u0119tnik jest autentyczny. Wydaje si\u0119, \u017ce mamy do czynienia ze \u017ale postawionym pytaniem: je\u015bli pami\u0119tnik jest autentyczny, to raczej zaprzecza on Marchwickiemu jako zab\u00f3jcy i trudno go potraktowa\u0107 jako dow\u00f3d w sprawie, je\u015bli jest podr\u00f3b\u0105, to razi jej nieudolno\u015b\u0107. Tak czy siak stanowi on wyra\u017any pow\u00f3d do zadania sobie pytanie o bezsporno\u015b\u0107 winy Marchwickiego, b\u0119d\u0105cej podstaw\u0105 kryminologicznego dyskursu.<\/p>\n\n\n\n
Na pewno pami\u0119tnik jest autentyczny w jednym \u2013 ukazuje przemoc, kt\u00f3ra zmusza cz\u0142owieka do dojrzenia w sobie mordercy, przez co przecie\u017c nie chc\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce Marchwicki by\u0142 uciele\u015bnieniem norm moralnych.<\/p>\n\n\n\n
Czy jednak pami\u0119tnik ten przypomina zdanie, kt\u00f3rego wypowiedzenie przypisuje Marchwickiemu B. Sygit w ksi\u0105\u017cce o najg\u0142o\u015bniejszych procesach powojennej Polski: \u201e\u2026najbardziej podnieca\u0142a mnie krew mordowanych \u015al\u0105zaczek\u2026\u201d?<\/p>\n\n\n\n
Konteksty<\/p>\n\n\n\n
\u201eObserwacja obyczaj\u00f3w wskazuje bez \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce etyka seksualna jest najbardziej czu\u0142ym barometrem sk\u0142onno\u015bci spo\u0142ecznych jednostki, poniewa\u017c cnoty seksualne tkwi\u0105 u podstaw wielu innych cn\u00f3t, a wykroczenie przeciw nim nie jest karane z powodu konsekwencji (jak np. kradzie\u017c), lecz z powodu samego czynu. Etyk\u0119 seksualn\u0105 uznaje si\u0119 za typowy przyk\u0142ad moralno\u015bci symbolicznej.\u201d (E. Dupreel, \u201eTraktat o moralno\u015bci\u201d, str. 326 i n.)<\/p>\n\n\n\n
Historia Marchwickiego dotyczy oczywi\u015bcie przede wszystkim strachu, przera\u017cenia, l\u0119ku spo\u0142ecznego, jaki wywo\u0142uje morderstwo, zw\u0142aszcza seryjne, a w dodatku na tle seksualnym. Monstrualno\u015b\u0107 zbrodni uruchamia szereg dyskurs\u00f3w, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu zar\u00f3wno do odzyskania spokoju, jak i przywr\u00f3cenia zak\u0142\u00f3conego porz\u0105dku.<\/p>\n\n\n\n
To Durkheimowi zawdzi\u0119czamy pogl\u0105d, \u017ce \u201ezbrodnia jest zjawiskiem immanentnym w ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie; bez zbrodni nie ma spo\u0142ecze\u0144stwa, jest wi\u0119c ona zjawiskiem naturalnym i o tyle pozytywnym, \u017ce z obawy przed zbrodniarzem ludzie si\u0119 integruj\u0105 i stwarzaj\u0105 system pozytywnych warto\u015bci.\u201d (E. Kaczy\u0144ska, \u201eCz\u0142owiek przed s\u0105dem\u201d, str. 46)<\/p>\n\n\n\n
Okazuje si\u0119, \u017ce \u201e[\u2026] moralno\u015bci seksualnej nie daje si\u0119 wyja\u015bni\u0107 ani wyprowadzeniem jej z zasad og\u00f3lnych ani tzw. racjonalnym t\u0142umaczeniem (w ten spos\u00f3b np. \u017ce za normami kryj\u0105 si\u0119 potrzeby ostro\u017cno\u015bci lub higieny). Tak samo zawodzi funkcjonalizm w wyja\u015bnieniu powszechno\u015bci niekt\u00f3rych przest\u0119pstw zawsze niemal moralnie pot\u0119pianych [\u2026]\u201d (Kaczy\u0144ska, str. 26). I dlatego wydaje si\u0119, \u017ce wypadek Wampira nie bardzo pasuje do Durkheimowskiej optymistycznej wizji samoreguluj\u0105cej si\u0119 spo\u0142eczno\u015bci. Przede wszystkim dlatego, \u017ce dotyczy on w wyra\u017any spos\u00f3b bardzo podstawowych zasad regulacji stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych \u2013 relacji: kobiece-m\u0119skie.<\/p>\n\n\n\n
\u201eKobieta jest istot\u0105 s\u0142absz\u0105, znajduje si\u0119 w gorszej sytuacji ni\u017c m\u0119\u017cczyzna. Moralno\u015b\u0107 ma dla niej warto\u015b\u0107 wyr\u00f3wnawcz\u0105, umo\u017cliwia wymuszenie na m\u0119\u017cczy\u017anie zaniechania brutalno\u015bci\u201d \u2013 pisze El\u017cbieta Kaczy\u0144ska w ksi\u0105\u017cce \u201eCz\u0142owiek przed s\u0105dem\u201d (str. 27).<\/p>\n\n\n\n
Wystarczy przypomnie\u0107 przewijaj\u0105ce si\u0119 przez szereg relacji o psychozie strachu w Zag\u0142\u0119biu obrazki: m\u0119\u017cczy\u017ani wychodz\u0105cy wieczorem, \u017ceby przyprowadzi\u0107 s w o j e kobiety z pracy do domu, m\u0119\u017cczy\u017ani alarmuj\u0105cy milicj\u0119, \u017ce jeszcze nie wr\u00f3ci\u0142y do domu, wreszcie stawianie sprawy Marchwickiego (czyni\u0105 tak milicjanci, s\u0119dziowie itp.) jako kwestii honorowej\u2026 oczywistym staje si\u0119, \u017ce l\u0119k przed Wampirem jest l\u0119kiem stale obecnym w spo\u0142ecze\u0144stwie opartym na m\u0119skiej dominacji. Ca\u0142a jego historia mo\u017ce by\u0107 ilustracj\u0105 tego konsekwencji.<\/p>\n\n\n\n
Pierre Bourdieu pisze, \u017ce m\u0119ska dominacja wi\u0105\u017ce si\u0119 z paradoksem podleg\u0142o\u015bci, opartym na przemocy symbolicznej, kt\u00f3r\u0105 nazywa \u201e[\u2026] przemoc\u0105 delikatn\u0105, niewyczuwaln\u0105 nawet dla jej ofiar, przemoc\u0105, wywieran\u0105 g\u0142\u00f3wnie czysto symbolicznymi kana\u0142ami komunikacji i wiedzy oraz niewiedzy, poprzez nie\u015bwiadome przyzwolenie, a wreszcie za po\u015brednictwem uczu\u0107. Ta nadzwyczajnie zwyczajna relacja spo\u0142eczna oferuje wi\u0119c nam sposobno\u015b\u0107 uchwycenia logiki dominacji symbolicznej realizowanej w imi\u0119 symbolicznych pryncypi\u00f3w znanych i uznawanych zar\u00f3wno przez dominuj\u0105cych, jak i zdominowanych [\u2026]\u201d. (Pierre Bourdieu, \u201eM\u0119ska dominacja\u201d, str. 8)<\/p>\n\n\n\n
Morderstwo na tle seksualnym dlatego jest czym\u015b tak monstrualnym, gdy\u017c poddaje w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 jeden z podstawowych porz\u0105dk\u00f3w spo\u0142ecznych, porz\u0105dek p\u0142ci: oparty na przypisaniu m\u0119sko\u015bci: si\u0142y, agresywno\u015bci, aktywno\u015bci, kobieco\u015bci za\u015b uleg\u0142o\u015bci, l\u0119ku, bierno\u015bci. \u201eWynaturzona\u201d m\u0119sko\u015b\u0107 Marchwickiego ods\u0142ania krucho\u015b\u0107 porz\u0105dku spo\u0142ecznego, jego nienaturalno\u015b\u0107, kt\u00f3rej \u2013 jak twierdzi\u0142 Bourdieu \u2013 cz\u0142owiek stara si\u0119 zaprzeczy\u0107, uznaj\u0105c normy \u017cycia spo\u0142ecznego za naturalne.<\/p>\n\n\n\n
Jednak \u201em\u0119skie przywileje to [\u2026] pu\u0142apka, zw\u0142aszcza kiedy towarzyszy im nieustanne napi\u0119cie i st\u0142umienie, kt\u00f3re potrafi\u0105 osi\u0105gn\u0105\u0107 absurdalne rozmiary, narzucaj\u0105c m\u0119\u017cczyznom obowi\u0105zek potwierdzania [\u2026] w\u0142asnej m\u0119sko\u015bci.\u201d (P. Bourdieu, str. 64) Wida\u0107 to szczeg\u00f3lnie w pami\u0119tniku Marchwickiego: \u201eM\u0119sko\u015b\u0107 rozumiana jako zdolno\u015b\u0107 reprodukcyjna: seksualna i spo\u0142eczna, ale te\u017c jako zdolno\u015b\u0107 do walki i stosowania przemocy [\u2026] jest przede wszystkim obci\u0105\u017ceniem\u201d. (P. Bourdieu, str. 64-65)<\/p>\n\n\n\n
Z innego punktu widzenia zab\u00f3jstwo na tle seksualnym spaja w jeden problem wyobra\u017ani spo\u0142ecznej dwa wielkie, uniwersalne mity: Erosa i Tanatosa. Wydarzenia kt\u00f3re opisywa\u0142em, dotycz\u0105 dw\u00f3ch tabu, kt\u00f3re silnie warunkuj\u0105 ludzkie \u017cycie, tabu seksualne, kt\u00f3re narzuca formy kulturowe na instynkt prokreacyjny, oraz tabu zwi\u0105zane ze \u015bmierci\u0105, obecno\u015bci\u0105 trupa, z kt\u00f3r\u0105 trzeba poradzi\u0107 sobie w ka\u017cdej kulturze. Oczywi\u015bcie zab\u00f3jstwo na tle seksualnym narusza obydwa te tabu, powoduje automatycznie bardzo siln\u0105 reakcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, uruchamia \u2013 jak ju\u017c m\u00f3wi\u0142em \u2013 szereg dyskurs\u00f3w, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 przywr\u00f3ceniu porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Jest to sprawa priorytetowa.<\/p>\n\n\n\n
Przypadek Marchwickiego w r\u00f3wnym stopniu przypomina histori\u0119 Piotra Riviere\u2019a, kt\u00f3r\u0105 opisywa\u0142 Michel Foucault, co r\u00f3\u017cni si\u0119 od niej. Musz\u0119 wspomnie\u0107 o Foucault, dlatego, \u017ce lektura jego ksi\u0105\u017cki zainspirowa\u0142a mnie do znalezienia podobnego, bli\u017cszego historycznie polskiego przypadku \u201emorderstwa, o kt\u00f3rym by\u0142o g\u0142o\u015bno\u201d[1]. Wydaje si\u0119, \u017ce mo\u017cna wskaza\u0107 dyskursy, kt\u00f3re uruchomi\u0142a sprawa Wampira, i jest ich moim zdaniem siedem. Dyskurs oralny, bo plotka o Wampirze poprzedza z\u0142apanie Marchwickiego, dziennikarski (medialny \u2013 tu tak\u017ce mieszcz\u0105 si\u0119 filmy i sztuki teatralne Janusza Kidawy \u201eAnna i Wampir\u201d oraz Wojciecha Tomczyka \u201eWampir\u201d), wreszcie dyskurs samego mordercy, a tak\u017ce cztery pozosta\u0142e: kryminalistyczno-kryminologiczny, prawny, medyczno-psychiatryczny oraz polityczny. Trzy pierwsze mo\u017cna nazwa\u0107 dyskursem zagro\u017conej zbiorowo\u015bci, cztery ostatnie s\u0105 niew\u0105tpliwie dyskursami pa\u0144stwowymi, zrytualizowan\u0105 odpowiedzi\u0105 na spo\u0142eczn\u0105 potrzeb\u0119 porz\u0105dku. I to one mimo wszystko s\u0105 dominuj\u0105ce, dlatego, \u017ce s\u0142u\u017c\u0105 usprawiedliwieniu i potwierdzeniu przemocy symbolicznej i realnej, kt\u00f3ra dotyka Marchwickiego, a tak\u017ce po prostu t\u0119 przemoc uzasadniaj\u0105 \u2013 legitymizuj\u0105. Wreszcie to od nich oczekuje si\u0119 przywr\u00f3cenia za wszelk\u0105 cen\u0119 r\u00f3wnowagi spo\u0142ecznej, kt\u00f3r\u0105 powieszenie Marchwickiego przywraca. <\/p>\n\n\n\n
Wobec si\u0142y przemocy pa\u0144stwowej, kt\u00f3r\u0105 uzasadniaj\u0105 wspomniane dyskursy, Marchwicki wydaje si\u0119 postaci\u0105 karykaturalnie zdeformowan\u0105, a jego s\u0142abo\u015b\u0107 jest tak wyra\u017ana (inaczej jest w wypadku Piotra Riviere\u2019a, kt\u00f3ry sprawia dyskursom pa\u0144stwa du\u017co wi\u0119kszy problem), \u017ce zrozumia\u0142a staje si\u0119 potrzeba spo\u0142eczna, kt\u00f3r\u0105 realizuj\u0105 dziennikarze, wyra\u017cenia nie\u015bmia\u0142ego sprzeciwu wobec metod dzia\u0142ania pa\u0144stwa. I na ten w\u0105tek warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, bo sposoby dzia\u0142ania pa\u0144stwowego aparatu przemocy by\u0142y w tej sprawie dwuznaczne. <\/p>\n\n\n\n
\u201eDzie\u0142o stanowienia porz\u0105dku nigdy nie dobiega ko\u0144ca. Wszystkie rzeczy, osoby i zdarzenia musza zosta\u0107 zare\u00adjestrowane, posegregowane i po\u0142\u0105czone ze sob\u0105 tak, aby mog\u0142y pe\u0142ni\u0107 role czynnik\u00f3w szeroko zakrojonego plano\u00adwania. To, co nieokre\u015blone, nieswojskie, wieloznaczne trzeba ustawi\u0107 tak, aby da\u0142o si\u0119 do niego w\u0142\u0105czy\u0107. Wy\u00admarzonym celem porz\u0105dku jest ca\u0142kowite usuni\u0119cie am\u00adbiwalencji, idealna przejrzysto\u015b\u0107, spo\u0142ecze\u0144stwo przejrzy\u00adste na wskro\u015b. [\u2026] wsz\u0119dzie instaluje si\u0119 organy, kt\u00f3re nie\u00adstrudzenie robi\u0105 notatki i przekazuj\u0105 je dalej. Porz\u0105dek zmierza do wiedzy pe\u0142nej, bo tylko totalna wiedza gwa\u00adrantuje totalna ochron\u0119. Zwalczany jest ka\u017cdy potencjalny objaw chaosu. Ale czy to nie sam porz\u0105dek bezustannie wznieca strach przed chaosem i sam z siebie wydobywa obraz wroga? Ka\u017cda ustanowiona przeze\u0144 regu\u0142a nie tyl\u00adko narzuca spos\u00f3b \u017cycia i post\u0119powania, ale przede wszy\u00adstkim ustanawia wykroczenie, kt\u00f3re trzeba odnotowa\u0107 i \u015bciga\u0107. Czego nie da si\u0119 uj\u0105\u0107 w kategorie i regu\u0142y, tego nie mo\u017cna uzna\u0107 za odst\u0119pstwo. Dopiero norma okre\u015bla, co normalne, a co nienormalne. [\u2026] Model porz\u0105dku nie tylko prowadzi do nie ko\u0144cz\u0105cego si\u0119 narastania przemocy, lecz wiedzie tak\u017ce w prostej linii do bezkresnego przyrastania akt\u00f3w regu\u00adlacyjnych, wt\u0142acza w \u017celazny u\u015bcisk prawa, w kt\u00f3rym ka\u017cde zdarzenie i ka\u017cdy cz\u0142owiek maj\u0105 swoje miejsce: na ka\u017cd\u0105 klas\u0119 przypada jeden sektor, na ka\u017cda jednostk\u0119 – jedna kom\u00f3rka.\u201d (Sofsky, \u201eTraktat o przemocy\u201d, str. 20-21)<\/p>\n\n\n\n
Zako\u0144czenie<\/p>\n\n\n\n
Gra dyskurs\u00f3w wok\u00f3\u0142 Wampira z Zag\u0142\u0119bia toczy si\u0119 nadal, stara\u0142em si\u0119 na przyk\u0142adzie wybranych aspekt\u00f3w tej gry przedstawi\u0107, jak bardzo jest skomplikowana. Niew\u0105tpliwie mit mordercy kreuje kulturowy model strachu, kt\u00f3ry narzuca spo\u0142ecze\u0144stwu zwyczajowe reakcje na sytuacje zagro\u017cenia, dlatego sprawa Wampira jest tak istotna. Mit jest oparty tak\u017ce na dw\u00f3ch wersjach historii Marchwickiego, oficjalno-pa\u0144stwowej i medialno-ludowej, kt\u00f3re cho\u0107 sprzeczne wewn\u0119trznie, wspieraj\u0105 si\u0119 wzajemnie. Ostatecznie i tak podstawowym sposobem radzenia sobie ze strachem spo\u0142ecznym pozostaj\u0105 tabele, statystyki i medialne historie.<\/p>\n\n\n\n
Warto jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce pytanie o granice pa\u0144stwowej przemocy, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 jeszcze bardziej aktualne, w kontek\u015bcie sporu abolicjonist\u00f3w i retencjonist\u00f3w, czyli zwolennik\u00f3w i przeciwnik\u00f3w kary \u015bmierci. W tym kontek\u015bcie sprawa Marchwickiego mo\u017ce mie\u0107 swoje znaczenie. <\/p>\n\n\n\n
Sprawie Marchwickiego towarzyszy\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju niejednoznaczno\u015bci, dotycz\u0105ce sfery moralnej, obyczajowej, seksualnej, kryminalnej, politycznej. Wy\u0142ania si\u0119 z tego ciekawy obraz zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci II po\u0142owy XX wieku. Morderstwo, zw\u0142aszcza seryjne, jako wykroczenie przeciw podstawowej normie kulturowej, dotyka problemu to\u017csamo\u015bci kulturowej. Kim jest morderca? Wampir z Zag\u0142\u0119bia to cz\u0142owiek o to\u017csamo\u015bci jednorodnej, a jednocze\u015bnie rozmytej, tajemniczej i przera\u017caj\u0105cej. Jednoznaczno\u015b\u0107 w ocenie zbrodni ods\u0142ania g\u0142\u0119bi\u0119 l\u0119k\u00f3w spo\u0142ecznych oraz trudno\u015bci z umieszczeniem mordercy w do\u015bwiadczeniu spo\u0142ecznym. Niezale\u017cnie od tego, czy Marchwicki by\u0142 czy nie morderc\u0105, nie potrafi\u0142 unie\u015b\u0107 swej to\u017csamo\u015bci \u2013 zagubiony, skulony, zdezorientowany, podawa\u0142 si\u0119 sile prawno-kryminologiczno-medialnego dyskursu. Morderca nie ma w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. Jego to\u017csamo\u015bci\u0105 jest mit mordercy, stworzony przez gr\u0119 dyskurs\u00f3w, w kt\u00f3rych chce si\u0119 przyporz\u0105dkowa\u0107 przypadek jednemu ze sposob\u00f3w m\u00f3wienia, z czego powstaje spo\u0142ecznie wytworzony, narzucony i utrwalony obraz, kt\u00f3remu ulega nawet sam morderca, kiedy podpisuje sw\u00f3j pami\u0119tnik: Marchwicki Zdzis\u0142aw, Wampir Zag\u0142\u0119bia.<\/p>\n\n\n\n
[1] Tytu\u0142 artyku\u0142u M. Foucaulta [w:] \u201eJa, Piotr Riviere\u201d, Gda\u0144sk 2002.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u00a0 Uwagi wst\u0119pne Mimo \u017ce od \u015bmierci Zdzis\u0142awa Marchwickiego min\u0119\u0142o ju\u017c blisko 30 lat, bo powieszono go w ko\u0144cu 1976 roku, nied\u0142ugo po tym, jak 25 wrze\u015bnia S\u0105d Najwy\u017cszy postanowi\u0142 utrzyma\u0107 w mocy wyrok S\u0105du I instancji, historia Wampira z Zag\u0142\u0119bia nadal jest pisana. A w\u0142a\u015bnie jej \u201episaniu\u201d po\u015bwi\u0119cony jest ten tekst. Jest to studium…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-225","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-teksty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=225"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":227,"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/225\/revisions\/227"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=225"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=225"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mwieczorek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=225"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}